Θα το έχετε ακούσει, θα το έχετε ίσως πει:
“γιατί πάντα σε μένα;”
“μα όλο σε τέτοιους να πέφτω;”
“το ήξερα πώς θα πάει…”
Ή το δημοφιλές “έχω τον μ@λακομαγνήτη”.
Οι επαναλήψεις στη ζωή μας, ιδίως στον τρόπο που συνδεόμαστε με τους άλλους, έχουν μεγάλο ενδιαφέρον στην Ψυχολογία.
Αποκαλύπτουν ασυνείδητες στρατηγικές συσχέτισης και σχετικές πεποιθήσεις/σενάρια, βαθιά αποτυπωμένα στο μυαλό μας και εξαιρετικά καθοριστικά στον τρόπο που σκεφτόμαστε, αισθανόμαστε, συμπεριφερόμαστε.
Γιατί, λοιπόν, επαναλαμβάνουμε δυσλειτουργικούς τρόπους συσχέτισης; Πώς γίνεται να πέφτουμε στους ίδιους ανθρωπότυπους και οι σχέσεις μας να έχουν πανομοιότυπη δυναμική και πανομοιότυπη κατάληξη, ενώ θέλουμε τόσο απεγνωσμένα “αυτή τη φορά να είναι αλλιώς”;
Μερικές από τις εξηγήσεις που έχουν προταθεί (και δοκιμάζονται με επιτυχία στα θεραπευτικά δωμάτια) είναι οι εξής:
1) Κάπου το μάθαμε.
Κάποιο τέτοιο σχεσιακό πρότυπο βιώσαμε, είτε ως θεατές (πχ σχέση γονέων), είτε ως συμπρωταγωνιστές (κακή σχέση με έναν γονιό).
Και γιατί να το επαναλαμβάνουμε, θα αναρωτηθείτε, αφού μας τυράννησε λογικά.
Διότι το οικείο έχει μεγάλη έλξη για τον εγκέφαλο.
Κατά κάποιον τρόπο “αυτό ξέρει, αυτό εμπιστεύεται”, που έλεγε η παλιά διαφήμιση. Ο εγκέφαλός μας κατέγραψε ότι “ΕΤΣΙ γίνονται οι σχέσεις, ΕΤΣΙ γίνεται η αγάπη, ΕΤΣΙ γίνεται η σύνδεση και ΑΥΤΟ είσαι μέσα σε μια σχέση”. Και έχοντας αυτό το “manual”, αυτό αναπαράγει ως συνταγή.
2) Αυτή η παλιά δυσλειτουργική σχέση μπορεί επίσης να έμεινε σαν υπαρξιακή εκκρεμότητα μέσα μας. Η αποτυχία της μας στοίχειωσε και θέλει ξόρκισμα: να επαναληφθεί ίδια ακριβώς αλλά με επιτυχή αυτή τη φορά κατάληξη. Ένας άνθρωπος με τα χαρακτηριστικά της μάνας ή του πατέρα που δε μας αγάπησε να μας αγαπήσει αυτή τη φορά, ίδιους. Να αποτινάξουμε την αγωνιώδη ανομολόγητη υποψία ότι εμείς φταίμε, εμείς ήμασταν οι ανάξιοι αγάπης. Να άρει το μίασμα, να σπάσει την κατάρα. Κι όλα αυτά φυσικά δεν είναι λογικά, δεν είναι “ενήλικα”, δε θα τα λέγαμε ποτέ συνειδητά. Είναι υπόγειες δυναμικές, σαν μια έντονη καταχώριση στο υπαρξιακό “to do list” μας, ένας φόβος σχετικός με τον Εαυτό σε σχέση με τον Κόσμο που αποζητά να ησυχάσει, μια ανάγκη να αποκατασταθεί η αυτοεκτίμησή μας και η αυτοαποτελεσματικότητά μας.
Ψυχαναλυτικής προέλευσης αυτή η θεωρία, βγάζει ένα νόημα, δύσκολο να τεκμηριωθεί και γνωστικά/νευροψυχολογικά, αλλά έχει το ενδιαφέρον της. Γενικά η θεραπευτική εμπειρία δείχνει ότι ο εγκέφαλος όντως κρατά τραύματα και ελλείμματα σαν εκκρεμότητες, κολλάει σε “λούπες”.
3) Άλλη παρενέργεια του συντηρητισμού του εγκεφάλου: η ανάγκη να διατηρεί με συνέπεια μια αυτοεικόνα, όποια και να είναι αυτή. Η παιδιόθεν αυτοπεριγραφή μας, η αφήγηση περί Εαυτού, έχει την τάση να δικαιώνεται, αναζητώντας τα κατάλληλα υλικά στο περιβάλλον, στρεβλώνοντας τις ερμηνείες που κάνουμε, μεροληπτώντας.
Εάν λοιπόν είχα καταλήξει ότι είμαι ανάξιος ή ανίκανος να αγαπηθώ ή να φροντιστώ (unlovable), ένας αυτοματισμός μου θα προσπαθεί να τα δικαιώσει όλα αυτά, να τα επιβεβαιώσει μέσα από τις επιλογές και τις ερμηνείες μου.
Το ίδιο συμβαίνει με τις δομικές ερμηνείες (τα “σενάρια”) για τους άλλους, στις οποίες κατέληξα ασυναίσθητα μέσα από τα πρώιμα βιώματά μου, πχ ότι οι άλλοι είναι απογοητευτικά απόντες, αναξιόπιστοι, κακοπροαίρετοι, δε θα με προσέξουν ή εκτιμήσουν ή φροντίσουν ποτέ κλπ.
Και αυτά ο εγκέφαλος προτιμά κατ’ αρχήν να τα δικαιώνει και μεροληπτεί στην απομόνωση στοιχείων και στις ερμηνείες υπέρ τους.
4) Εθισμός στην προσωρινή αποκατάσταση. Μέσα σε μια κακοποιητική, παραμελητική, δυσβάσταχτη γενικά και μη ικανοποιητική σχέση θα υπήρχαν και στιγμές ή περίοδοι “αλλιώς”. Η έντονη διαφορά σε σχέση με τη συνήθη κατάσταση, η ανατροπή κατά τις στιγμές που νιώθαμε αγάπη και σύνδεση, πλημμύριζε τον εγκέφαλο κατεξοχήν με ντοπαμίνη (σαν να μας έλεγε “καλό ήταν αυτό, ξανακάντο!”), αλλά και σεροτονίνη, οξυτοκίνη και ενδορφίνες (ευφορία, ικανοποίηση, σύνδεση). Είναι τέτοια η ένταση της αίσθησης, σε σχέση με τη συνήθη δυστοπία ή συναισθηματική έρημο που βιώναμε, που κατά κάποιον τρόπο γίνεται το ναρκωτικό μας. Οι υπόλοιπες σχέσεις, οι “νορμάλ”, θα μας φαίνονται μη δελεαστικές, βαρετές (γιατί τους λείπει αυτή η εναλλαγή).
Κι όλα αυτά μού ήρθαν ακούγοντας χαλαρά, Σάββατο πρωί με τον καφέ, το παρακάτω τραγουδάκι, στο οποίο έπεσα τυχαία. Ίσως δείτε τους (εξαιρετικά πικρούς) στίχους του με άλλο ενδιαφέρον στο φως όσων είπαμε:
Katie Gregson-MacLeod – complex
I’m twenty-one
The edge is razor thin
Between being numb and feeling everything
Good days only serve as relief again
Now I’m watching as I waste away my days
And then
It’s a cross dissolve
It’s a scene I’ve played before
And the leading role that I thought I’d hold
Doesn’t listen to me anymore
But I’m wearing his boxers, I’m being a good wife
We won’t be together, but maybe the next life
I need him like water, he lives on a landslide
I cry in his bathroom, he turns off the big light
I’m being a cool girl, I’m keeping it so tight
I carry him home while my friends have a good night
I need him like water, he thinks that I’m alright
I’m not feeling human, I think he’s a good guy
But it’s complex
It’s a complex
Triangular, I can see them now
Three points at which I let myself down
I was just a girl, what’s the excuse now?
Too regular, this pattern
I’ve been taking shelter in reaching new highs
When I was nineteen I wanted to die
Now I just want to kill you
But I don’t want to paint you the victim
And I talk a good game
I’d die for just the promise you’d listen
But I’m wearing his boxers, I’m being a good wife
We won’t be together, but maybe the next life
I need him like water, he lives on a landslide
I cry in his bathroom, he turns off the big light
I’m being a cool girl, I’m keeping it so tight
I carry him home while my friends have a good night
I need him like water, he thinks that I’m alright
I’m not feeling human, I think he’s a good guy
But it’s complex
It’s a complex
It’s a complex
I’m a complex
