Η χειρότερη ευχή που θα μπορούσατε να δώσετε σε κάποιον, από άποψη λειτουργίας του εγκεφάλου, είναι:
- Να καλύψει όλες τις ανάγκες του,
- να έχει τα πάντα διαθέσιμα, όποτε το επιθυμεί,
- να είναι όλα προβλέψιμα στη ζωή του.
Κάτι τέτοιο θα οδηγούσε σε νοητική και συναισθηματική απονέκρωση.
Πάμε να δούμε γιατί, διερευνώντας μερικές κρίσιμες σχετικές παραμέτρους:
Ανάγκη
Η κινητοποίηση (ο σχεδιασμός, η πρωτοβουλία και η καταβολή προσπάθειας) για την κάλυψη των αναγκών μας είναι η ίδια η κίνηση της ανθρώπινης μηχανής, σωματικά και ψυχικά, η εκδήλωση και ανάπτυξη της ζωής. Συνιστά το ζωογόνο κίνητρο που μας αφυπνίζει, μας ξεσηκώνει, μας ωθεί να αναζητήσουμε και να ενεργήσουμε. Αυτή η στοχοπροσηλωμένη δράση, με κατεύθυνση που μας αφορά προσωπικά, συχνά γίνεται αισθητή ως νόημα.
Θα μπορούσαμε, λοιπόν, να πούμε ότι χωρίς ανάγκη δεν υπάρχει κινητοποίηση, δεν υπάρχει νόημα, δεν υπάρχει κατ’ ουσίαν ζωή, όπως την εννοούμε ψυχολογικά οι άνθρωποι. Διότι η ζωή είναι όχι ακριβώς η κάλυψη των αναγκών μας (μια κατάσταση παθητική) αλλά η διεκδίκηση της κάλυψής τους.
Ας διευκρινίσουμε εδώ ότι δεν μιλούμε για τεχνητές ανάγκες, για κοινωνικά υποκινούμενες ανάγκες (μέσω κοινωνικής σύγκρισης ή υπό την επιρροή προτύπων καταναλωτισμού ή εξωγενών προτύπων επιτυχίας), ούτε για κάποια ακόρεστη επιθυμία για τα πάντα ή ηδονισμό. Αναφερόμαστε σε γνήσιες, προσωπικές ανάγκες, νηφάλια ελεγμένες για τη βασιμότητά τους, τον ρεαλισμό τους, την εσωτερική προέλευσή τους και το επωφελές της διεκδίκησής τους.
Έλλειψη
Το φυσικό περιβάλλον που έμαθε να αναμένει ο εγκέφαλός μας (αλλά και όλο το σώμα μας), μέσα από την εξέλιξή του, δεν είναι αυτό στο οποίο τα πάντα είναι διαθέσιμα. Ο εγκέφαλος διαμορφώθηκε έτσι ώστε να διαχειρίζεται μια σχετική σπανιότητα πόρων, αβεβαιότητα και αστάθεια. Η απόλυτη αφθονία δεν είναι φυσική για τον τρόπο που λειτουργεί. Βασικές λειτουργίες του εγκεφάλου είναι η παρατήρηση και ανάλυση του περιβάλλοντος, η πρόβλεψη, η στοχοθεσία, ο σχεδιασμός, η ανάληψη πρωτοβουλίας και η εκκίνηση και εκτέλεση συμπεριφορών. Όλα προς την κατεύθυνση αποκατάστασης μιας έλλειψης (με την ευρεία έννοια, όχι μόνο υλικής). Χωρίς την έλλειψη ο εγκέφαλος δε θα χρησιμοποιούσε πολλά από τα βασικά εργαλεία του και δε θα υπηρετούσε πολλές βασικές αποστολές του. Θα βίωνε μια κατάσταση αφύσικη γι’ αυτόν, απρόσφορη και υπονομευτική για τις δυνατότητές του.
Ανατροπή/διάψευση των προβλέψεων
Ο εγκέφαλος μαθαίνει κατεξοχήν από την απόκλιση των προσδοκιών του από την πραγματικότητα (τα λεγόμενα σφάλματα πρόβλεψης, prediction errors). Δεν εννοούμε εδώ τη σχολικού τύπου μάθηση αλλά την ίδια τη διαμόρφωση των νευρωνικών προτύπων του, των μοντέλων κατανόησης του περιβάλλοντος και των μοτίβων αντίδρασης σε αυτό. Ο εγκέφαλος αλλάζει, προσαρμόζεται, εξελίσσεται και βελτιώνεται μέσα από μια γερή δόση διαψεύσεων, αποτυχιών και λαθών. Ζωντανός και εξελισσόμενος εγκέφαλος είναι αυτός που εν μέρει συγκρούεται με την πραγματικότητα και – χάρη στην νευροπλαστικότητα – αναδιατάσσεται διαρκώς για να ανταποκριθεί σε αυτήν και να τη διαχειριστεί πιο αποτελεσματικά. Αυτό περιλαμβάνεται στον εξελικτικό εξοπλισμό μας, έτσι είναι το hardware μας, διότι σε τέτοιες συνθήκες δομήθηκε, σε βάθος εκατομμυρίων ετών. Το δεδομένο δεν θρέφει για πολύ τον εγκέφαλο κι εν τέλει δεν τον διεγείρει τόσο, αφού, μεταξύ άλλων, δεν περιλαμβάνει τα ίδια σκαμπανεβάσματα της ντοπαμίνης, του νευροδιαβιβαστή που συμμετέχει στην επιθυμία, την αναζήτηση, τις προσδοκίες, την ανταμοιβή και τη μάθηση.
Κορεσμός
Αν ένα ερέθισμα ή μια κατάσταση διατηρούνται απαράλλακτα, ο εγκέφαλος σταδιακά τείνει να το αντιμετωπίζει ως αδιάφορο, ως “θόρυβο”, ως background (πρόκειται για το φαινόμενο της εξοικείωσης ή εθίμωσης, habituation). Σταματά να του δίνει σημασία (διότι η προσοχή, ως εγκεφαλική λειτουργία, τρέφεται από την αλλαγή και τη διαφορά – υπαρκτή ή επιθυμητή). Κι ό,τι δεν τραβά την προσοχή μας, παύει να έχει ιδιαίτερο νόημα ή αξία με τρόπο αισθητό, που να σημασιοδοτείται και να κεφαλαιοποιείται συνειδητά.
Πού μας οδηγούν όλα αυτά;
Όχι φυσικά στο να ρομαντικοποιήσουμε την ανέχεια ή την ανισότητα.
Η μόνιμη ή συστηματική στέρηση σημαντικών αγαθών είναι ψυχοπιεστική συνθήκη. Πολλοί άνθρωποι υποφέρουν από φτώχεια ή σοβαρές ματαιώσεις και κανείς δε θα μπορούσε να τους μακαρίσει γι’ αυτό. Δεν αναφερόμαστε εδώ σε σοβαρές ελλείψεις, διόλου ασυνήθιστες, οι οποίες δεν επιδέχονται “ροζ γυαλιά” ή υποτίμηση.
Αναμφισβήτητα οι ανάγκες διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο ή από πλαίσιο σε πλαίσιο, η δε κατανομή της κάλυψής τους δεν είναι καθόλου ίση ή δίκαιη. Δεν χρειάζεται να το θεωρήσει κανείς “κανονικό” και “κοινωνικά αποδεκτό” αυτό.
Ενώ όμως ο καθένας διατηρεί πλήρως τις επιλογές του να συμβάλει σε αλλαγή αυτής της κατάστασης σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο, καλείται να θυμάται παράλληλα ότι εξακολουθεί να κατοικεί τη δική του συγκεκριμένη, μοναδική ζωή και διατηρεί σε κάθε περίπτωση την τρυφερή ευθύνη προς τον εαυτό του να τον φροντίσει, εκεί που είναι, όπως είναι.
Ούτε χρειάζεται να υποτιμήσουμε την ικανοποίηση που δίνει η ίδια η κάλυψη των αναγκών μας, έστω κι αν όχι στο διηνεκές. Δεν ισχυριζόμαστε ότι η επίτευξη, η κατάκτηση, η απόκτηση είναι αδιάφορες, δεν υποστηρίζουμε ότι η ζωή (πρέπει να) είναι ένας μαραθώνιος διεκδίκησης χωρίς κανένα τέρμα, διαρκής κίνηση χωρίς παύσεις, ακατάπαυστος αγώνας χωρίς απολαύσεις. Η ασφάλεια, η σταθερότητα, η ηρεμία και η αίσθηση πληρότητας είναι επίσης δείκτες ποιότητας ζωής ή ψυχικής υγείας. Αλλά δεν είναι όλη η ζωή. Δε γίνεται να είναι όλη η ζωή και δε συμφέρει να είναι όλη η ζωή.
Ούτε, από την άλλη, θέλουμε να θεωρητικολογήσουμε απλά. Διότι η κατανόηση όσων προηγήθηκαν μπορεί να έχει πρακτικές συνέπειες:
Μπορεί να επηρεάσει την κινητοποίηση, τη στοχοθεσία, την απόδοση αξίας ή νοήματος στα πράγματα.
Μπορεί να επηρεάσει το πόσο και πώς ενδίδουμε στην ικανοποίηση.
Μπορεί να μας καταστήσει πιο δεκτικούς στις εναλλαγές, στις εκπλήξεις, ακόμη και στις ανατροπές. Μπορεί να μας συμφιλιώσει με λιγότερο “γυαλιστερές” περιόδους της ζωής μας ή να δώσει άλλο βάθος στις καλές αντίστοιχες.
Οπότε:
Μερικές πιο χρηστικές αναγωγές
- Όσα μας λείπουν (και είναι αφηρημένα εφικτά, δυνητικά προσβάσιμα) μπορούν να λειτουργήσουν ως εξαιρετικά ισχυρή κινητοποίηση για δράση αλλά και ως πηγή νοήματος.
Αρκεί να τα δούμε έτσι, ως κίνητρο, ως κατεύθυνση και προοπτική, ως εμπνευστικά, παρακινητικά “θέλω/έχει αξία να”, ως πυξίδα και πανιά στην πλοήγησή μας στη ζωή κι όχι σαν κεντρικό θέμα μιας αφήγησης αδυναμίας, καθήλωσης και ηττοπάθειας.
- Φυσική κατάσταση του ανθρώπινου μυαλού (και του ανθρώπινου σώματος εν γένει) είναι η αναζήτηση.
Οτιδήποτε άλλο το τελματώνει, το αδρανοποιεί. Ας αποενοχοποιήσουμε το “μου λείπει”, το “έχω ανάγκη” και κυρίως το “αναζητώ”, σε όλα τα επίπεδα. Δεν είναι ενδείξεις αποτυχίας, είναι ενδείξεις φυσιολογικής ζωής και ενεργής και πλήρους παρουσίας μας σε αυτήν.
- Η εναλλαγή στη ζωή, μεταξύ του “λαχταρώ” και του “έχω”, είναι όχι απλά μια φυσιολογική κατάσταση αλλά και μια ευκταία κατάσταση.
Το οποίο σημαίνει όχι μόνο ότι χρειάζεται να αποδεχόμαστε απώλειες και ματαιώσεις με περισσότερη εμπιστοσύνη και γενναιοψυχία, αλλά και κάτι παραπάνω: ότι κάθε πηγή ικανοποίησης, για να διατηρεί την αξία της, χρειάζεται πού και πού να λείπει.
- Η αξία του “κατέχω” ή του “καλύπτω” και η πληρέστερη ικανοποίηση από αυτά συχνά αντλούνται από το “δεν κατέχω” ή “δεν καλύπτω” που προηγήθηκαν.
Το “δεν έχω”, όσο δεν είναι πραγματικά βαρύ ή απειλητικό, δεν είναι περιττή ή μόνο δυσάρεστη φάση της ζωής: είναι και απαραίτητο συστατικό για τη μετέπειτα απόλαυση. Ας μην το φοβόμαστε. Κι όταν είμαστε στο “κατέχω” και “καλύπτω”, το να θυμόμαστε πού και πού την προηγούμενη φάση δε σημαίνει απαραίτητα μιζέρια ή υπονόμευση της τωρινής χαράς, αλλά βοηθά, ως συνολική αναστοχαστική αποτίμηση μιας διαδρομής και μιας διαφοράς, την παραπάνω ενίσχυση, την παραπάνω εκτίμηση των κεκτημένων.
Συμπερασματικά:
Ο εγκέφαλος δεν θριαμβεύει στα απολύτως προβλέψιμα περιβάλλοντα, με βέβαιη και πλήρη κάλυψη όλων των αναγκών μας.
Χρειάζεται κίνηση προς κάτι, χρειάζεται εναλλαγή, χρειάζεται οπωσδήποτε και κάποιες ανεκπλήρωτες ανάγκες ως καύσιμο.
Κι επειδή πάντα τα έχουν πει πρώτοι και καλύτεροι οι ποιητές:
Forever alive, forever forward,
Stately, solemn, sad, withdrawn, baffled, mad, turbulent, feeble, dissatisfied,
Desperate, proud, fond, sick, accepted by men, rejected by men,
They go! they go! I know that they go, but I know not where they go,
But I know that they go toward the best—toward something great.
~ Walt Whitman, Song of the Open Road
Πρόχειρη μετάφραση:
Για πάντα ζωντανοί, για πάντα μπροστά,
Επιβλητικοί, σοβαροί, θλιμμένοι, αποσυρμένοι, μπερδεμένοι, οργισμένοι, ταραγμένοι, αδύναμοι, ανικανοποίητοι,
Απελπισμένοι, υπερήφανοι, τρυφεροί, άρρωστοι, αποδεκτοί από τους ανθρώπους, απορριφθέντες από τους ανθρώπους,
Προχωρούν! Προχωρούν! Ξέρω ότι προχωρούν, μα δεν ξέρω πού πηγαίνουν,
Ξέρω όμως ότι προχωρούν προς το καλύτερο—προς κάτι σπουδαίο.
